رسول جعفریان: چرا با کتاب چاپی مخالفیم؟

از وقتی که چندین یادداشت  در باره کتاب نوشتم و گفتم که دیگر لزومی ندارد ما روی کتاب سرمایه گذاری کنیم و باید به جای آن به راه های جدیدی برای انتقال علم و معلومات بیندیشیم، بارها  به شوخی یا به جد، مورد انتقاد قرار گرفته ام.
گاهی گفته شده است که شما خودت کتابخانه داری و برای آن کتاب تهیه می کنی؟ گاهی هم گفته شده است که شما کتاب می نویسی و آن را در بازار کتاب عرضه می کنی؟ به علاوه، همیشه گفته شده است که بر خلاف گفته شما، کتاب چاپی همچنان حرف اول را می زند.
واقعیت این است که بنده نخواسته ام در میان این فضای بزرگی به کتاب دیجیتال مربوط می شود، مطلبی نو و بدعت آمیز بیان کنم. آنچه بنده گفته ام، نیمی از آن بلکه در برخی از حوزه ها، بسیار بیشتر عملا  انجام شده و عملا در حال تحقق است.
در واقع، دیگر بسیاری از مردم، روزنامه چاپی نمی خوانند، غالب محققان دایره المعارف ها را صرفا به صورت دیجیتالی منتشر کرده و مراجعین نیز نسخه های دیجیتالی را می خوانند. و بالاتر آن، بسیاری از مجلات علمی و پژوهی، بلکه غالب آنها، در تیراژ حداکثر صد نسخه منتشر شده و صرفا نسخه دیجیتالی آنها مورد استفاده قرار می گیرد.

در باره کتاب نیز، برخی حوزه ها، نسخه چاپی و در برخی از حوزه ها، نسخه دیجیتالی بیشتر مورد استفاده است. البته کشورهای مختلف نیز در این زمینه متفاوت هستند. شتاب برخی بیشتر است.
در حال حاضر در حوزه نسخ خطی، تقریبا می توان گفت که غالب نسخه های خطی موجود در کتابخانه های بزرگ، دیجیتالی شده و دیگر کسی از اصل نسخه و یا پرینت آن استفاده نمی کند، در حالی که تا چند سال قبل، هزینه های زیادی بابت پرینت پرداخت می شد.
اما در اینجا لازم است یک نکته را بیان کنم. مخالفت با کتاب چاپی به معنای مخالفت با کتاب نیست. همه ما می دانیم اکنون کتاب بر دو قسم است: کتاب دیجیتالی یا ای بوک، و کتاب چاپی. اگر کسی با کتاب چاپی مخالفت می کند، معنایش این نیست که در حوزه انتقال علم، با تولید کتاب که فرمت ارائه یک اندیشه و تلاش علمی است، مخالف باشد.
کتاب حکم یک شناسنامه برای اندیشه را دارد. وقتی مطلبی در ذهن است، و قرار است تا به دیگران عرضه شود، می تواند به صورت های مختلف باشد. عمدتا در قالب کتاب و مقاله. در واقع، کتاب جلدی است که در اطراف اندیشه گذاشته می شود تا آن را شناسنامه دار کند و معلوم باشد که چه کسی آن را از مرحله فکر تا ارائه یک طلب، تهیه کرده است. مقاله نیز همین طور است. وقتی کسی فکری و اندیشه و پژوهشی دارد، در قالب یک مقاله، ارائه می دهد و عنوانی که روی آن گذاشته می شود و در دل یک مجله که نه لزوما چاپی بلکه می تواند دیجیتالی هم باشدف شناسنامه آن صادر می شود.
بنابرین قرار است کتاب یا مجله از بین برود، بلکه بحث بر سر این است که «کتاب یا مقاله»، لازم نیست در صدها و هزارها چاپ شود. بلکه می تواند در نسخ بسیار  بسیار محدود منتشر شود. همان طور که اکنون مجلات علمی پژوهشی چنین هستند. از یک کتاب، می توان حداکثر  پنجاه، صد یا دویست نسخه تکثیر کرد و عمده آن را به شکل دیجیتال توزیع نمود.
 صد البته، این که چیزی به مولف می رسد یا نه، به سیاست و فن کامپیوتری ما بر می گردد که بتوانیم از حریم و حقوق کسی که این کتاب یا مقاله در قباله اوست یا شناسنامه اش به نام وی صادر شده، حفظ کنیم یا نه. متاسفانه آن قدر در بخش فنی عقب افتاده ایم و ضعیفیم و کم هزینه کرده ایم و نظام حقوقی آن را تدوین نکرده ایم که نمی توانیم از حقوق مولفان در این باره دفاع کنیم. به همین دلیل آنها با این رویه مخالفت می کنند چون هیچ چیزی دستشان را نمی گیرد.  در این زمینه ناشران باید خود پا پیش بگذارند و به جای نسخه چاپی به نسخه دیجیتالی و راه های حفظ حقوق خود و مولفان بیندیشند و در این باره سرمایه گذاری کنند.
به عنوان حاشیه این نکته را هم عرض کنم که پایین آمدن تیراژ کتاب این خاصیت را هم خواهد داشت که اگر  برای تکثیر هر تعداد نسخه، امکان اصلاح و افزودن آن باشد. در حالی که در حال حاضر چنین امری نسبت به کتابهایی که با تیراژ هزار و بیشتر چاپ می شود عملا وجود ندارد و برخی از اصلاحات برای همیشه انجام نمی شود.
یاد آوری می کنم این متن برای این جهت نوشته شد که گفته شود کتاب و مقاله شناسنامه دار برای ثبت حقوق معنوی مولف و هم مادی، امری نیست که مورد مخالفت باشد. اما تا وقتی که مردم را با کتاب عادت می دهیم، نخواهیم توانست گام های جدی برای توسعه علم برداریم. این هم دار و هوار برای کتاب و نمایشگاه کتاب، به شکل سنتی آن، بیشتر ما را از مسیر علم دور می کند.

ما برای جهان آینده چاره ای نداریم جز این که فکری برای کتاب چاپی کرده و آن را از زندگی نسل آینده دور کنیم وبه جای آن به ابزارهای تازه ای که بتواند هم هویت فکر  و اندیشه را نگاه دارد و شناسنامه دار کند، هم حقوق معنوی و مادی مولف و ناشر را، و  از سوی دیگر از نظر انتقال علم، با سرعت نور مطالب را به این سوی و آن سوی دنیا بپراکند و تعامل مردم جهان را بر سر سفره علم بیشتر و بیشتر کند. آن روز دور نخواهد بود حتی اگر ما سهمی در آن نداشته باشیم کما این که قرنهاست سهم خود را از دست داده ایم.
منبع: کانال نویسنده