خطر نابودی میراث اسلامی ـ ملی در انقلابات اخیر /رسول جعفریان

در ده سال گذشته، در جریان حمله امریکا به برخی از کشورهای اسلامی و طی سه سال گذشته انقلابات اخیر منطقه، میراث ملی و اسلامی ما را در معرض نابودی جدی قرار داده است. چه باید کرد؟

از زمان حمله امریکا به افغانستان و عراق این مسأله که وضعیت فرهنگ و میراث ملی این کشورها به کجا می‌انجامد مورد توجه اندکی قرار گرفته است. در جریان انقلابات اخیر نیز این مسأله نمود بیشتری یافته و خطر را تا چند برابر بیشتر کرده است.
در این میان سه مسأله اهمیت دارد.
نخست نابودی بسیاری از این میراث توسط مهاجمین یا در جریان جنگهای داخلی میان گروه‌های مخالف یکدیگر در این کشورها،
دوم غارت این منابع توسط دولت های مهاجم یا دزدانی که منتظر و مترصد این فرصت ها هستند.
سوم تخریب طبیعی آنها به دلیل بی توجهی و نبود بودجه های لازم برای آنها.
تقریبا در این کشورها هر سه مورد به وضوح وجود داشته و بخش قابل توجهی از این میراث در معرض نابودی قرار گرفته و یا به دیگر کشورها منتقل شده است.
تنوع آنچه در این کشورها میراث ملی نامیده شده و این که هر کدام گرفتار چه آسیب‌هایی شده یا می شود، بسیار گسترده است. از آثار موزه‌ای گرفته، تا بناهای تاریخی، و همین طور کتابخانه ها و در آن میان نسخه های خطی در کتابخانه های عمومی یا مجموعه های شخصی. اسناد و مدارک تاریخی نیز بخش دیگری است که در معرض نابودی قرار دارد کما این یک نمونه مهم آن در مصر در دوران انقلاب اخیرش رخ داد. در زمینه نسخ خطی نیز بحران کشور تنبکتو نیز در ماه‌های اخیر مثال روشن دیگری است که باید به آن توجه کرد. طی ده سال گذشته، غارت منابع خطی افغانستان به سمت کشورهای عربی نمونه دیگری است که نمی توان از آن گذشت.
برای مثال، در حال حاضر یکی از گنجینه‌های مهمی که در معرض حمله قرار دارد، کتابخانه ظاهریه دمشق است که چند دهه است به نام مکتبة‌ الاسد شناخته شده و هزاران نسخه خطی و صدها هزار نسخه چاپی نفیس را در خود جای داده است. در نبردهای داخلی این شهر امکان این که این مجموعه در معرض حمله قرار گیرد، وجود دارد و در این صورت نمی توان حدس زد که چه فاجعه ای برای میراث اسلامی رخ می دهد.
در این باره چه باید کرد؟
یکی از نکات مهم آن است که کشورهای اسلامی در سطح دولتها و سازمان کنفرانس اسلامی برنامه ویژه ای را برای این مسأله تدارک دیده و دست کم توصیه های لازم را به این دولت ها برای حفاظت و حراست از این میراث ابلاغ کنند و حتی برای این کار بودجه ویژه ای در نظر بگیرند. این مسأله یک مسأله عمومی برای حیات و استمرار تمدن اسلامی است و لازم است تا سازمان کنفرانس اسلامی به آن توجه ویژه داشته باشد.
نکته دیگر، توجه داخلی خود دولت ها به این امر به عنوان یک مسأله ملی است. دولت بر اساس تجربه‌های شناخت شده می توانند برنامه بهتری را برای حفظ و حراست از میراث فرهنگی خود داشته باشند. تصور این که یک تهاجم خارجی روی دهد، یا یک جنگ داخلی، هر کدام می تواند آسیب‌های جدی به میراث فرهنگی و تاریخی کشور بزند. ممکن است در برخی از موارد امکان برنامه ریزی نباشد، اما دربسیاری از موارد دیگر، این امکان وجود دارد.
بنابرین توصیه می شود شورایی متشکل از تمامی نهادهایی که متولی امر حراست از میراث فرهنگی کشور هستند تشکیل شده و راهکارهای لازم برای این امر ارائه و برای اجرا به همه این ارگانها و نهادها ابلاغ شود.
تنها در زمینه حفظ نسخ خطی، کافی است دستورالعملی به همه کتابخانه های عمومی که میراث مخطوط دارند ابلاغ شود که در فاصله کوتاهی موظف هستند محل‌های مناسب‌تری را برای حفظ نسخه های خطی خود ایجاد کنند، محل هایی که بیشترین امنیت را در شرایط ویژه داشته باشد.
همچنین این شورا می تواند به همه این کتابخانه ها ابلاغ کند که از تمامی نسخ خود تصویر دیجیتالی تهیه کرده و آنها را در مکان های امن نگهداری کنند تا علی فرض آن که مراکز فرهنگی یاد شده مورد حمله قرار گرفت، دست کم نسخه های دیجیتالی از این نسخ در جای دیگری موجود باشد. در واقع تدارک نسخه دوم از اسناد و مدارک و نسخ و به طور کلی میراثی که امکان چنین کاری در باره آنها هست، یکی از اولویت های اول در حفظ میراث ملی در این شرایط حساس به شمار می آید. این امکان هست که میراث فرهنگی در بودجه سال آینده خودش به ویژه برای حفظ و حراست از مخطوطات و وادار کردن کتابخانه ها به تهیه نسخه دوم، تدارک لازم را ببیند.

منبع:خبرانلاین